Á myndinni má sjá framleiðslu í fiskeldi á ári hverju á þessari öld. Árlega hefur í kringum 50 þúsund tonnum af eldisfiski verið slátrað undanfarin ár. Langstærsta tegundin þegar kemur að framleiðslu á eldisfiski er lax. Þar á eftir kemur bleikja, svo regnbogasilungur og Senegalflúra. Í dag er ekki eldi á öðrum tegundum. Á árinu 2022 bættist við ný tegund, Gullinrafi, en engin framleiðsla var á honum árið 2023 og óvíst er með framhald á eldi þeirrar tegundar. Árið 2023 var fjórða árið í röð frá árinu 1992 sem ekkert eldi var á þorski, en það var nokkuð fyrirferðarmikið á árunum 2005 til 2012.

Umfang fiskeldis er mjög mismunandi eftir landshlutum. Mest er það á Vestfjörðum þar sem framleidd voru 28,3 þúsund tonn árið 2024. Næst mest er eldið á Austfjörðum, en þar voru framleidd um 17,8 þúsund tonn á árinu 2024. Þriðja stærsta svæðið er Reykjanes þar sem rúmlega 5,2 þúsund tonn af eldifiski voru framleidd á árinu 2023. Á Reykjanesi ræður bleikjan ríkjum en lax er langstærsti hluti fiskeldis á Vestfjörðum og Austfjörðum. Rétt er að hafa í huga að umfang fiskeldis byggist ekki eingöngu á fjölda tonna sem framleidd eru á hverjum stað. Bleikja og lax eru að sjálfsögðu misstórir fiskar, framleiðsluferli er mismunandi og Suðurland er langstærst í klaki og seiðaræktun fyrir aðrar eldisstöðvar. Þar að auki er kynbótastöð fyrir bleikju á Norðurlandi vestra og eystra, sem sér öllum öðrum bleikjustöðvum fyrir hrognum.

Aukningin sem orðið hefur á laxeldi má að langstærstum hluta rekja til laxeldis í sjó. Framleiðsla úr sjókvíum voru tæp 46 þúsund tonn á árinu 2024. Nokkur stígandi hefur verið í eldi á laxi á landi en það er þó margfalt minna en eldi í sjó. Á árinu 2024 komu 3,6 þúsund tonn af laxi úr landeldi. Ef litið er til heimsins alls, þá er eldi á laxi á landi hlutfallslega mikið hér á landi en hafa verður í huga að 99% af laxeldi í heiminum er í sjó.

Yfir 90% af framleiðslu fiskeldisfyrirtækja er flutt út. Því hefur útflutningur á eldisafurðum aukist verulega undanfarinn áratug samhliða auknu eldi. Þennan mikla vöxt má að langstærstum hluta rekja til laxeldis með tilheyrandi áhrifum á útflutning. Á undanförnum árum hefur hlutdeild eldislax í útflutningsverðmæti eldisafurða verið hátt í 80% að jafnaði. Hér er vísað til hefðbundinnar framleiðslu á eldislaxi, en ekki frjóvgaðra laxahrogna sem eru tilgreind sérstaklega á myndinni. Frjóvguð hrogn eru verðmæt hátækniframleiðsla og hafa að jafnaði vegið um 4-7% af útflutningsverðmæti eldisafurða undanfarin ár. Útflutningsverðmæti silungs, sem er að langstærstum hluta bleikja en einhver hluti er regnbogasilungur, hefur svo verið í kringum 10% af útflutningsverðmæti eldisafurða undanfarin ár. Útflutningsverðmæti annarra eldisafurða, þar sem Senegalflúra vegur mest, hefur svo verið um 3% af útflutningsverðmæti eldisafurða. 

Útflutningur á eldisafurðum hefur aukist verulega undanfarinn áratug í takti við aukið eldi. Sú aukning hefur verið drifin áfram af laxeldi, sér í lagi í sjó. Langstærsti hluti útfluttra eldisafurða er lax, en hann hefur að jafnaði vegið um 85-90% af útfluttu magni eldisafurða undanfarin ár. Frjóvguð hrogn, sem hafa vegið 4-7% af útflutningsverðmæti eldisafurða undanfarin ár, eru varla sjáanleg þegar litið er á útflutning að magni til. Þau er verðmæti hátækniframleiðsla og vega einungis um 0,1% af útflutningi eldisafurða í tonnum talið. Útflutningur á silungi, sem er að langstærstum hluta bleikja þó eitthvað sé um regnbogasilung, hefur svo að jafnaði vegið í kringum 10-12% af útflutningi eldisafurða að magni til. Útflutningur annarra eldisafurða, sem er að stærstum hluta Senegalflúra, hefur svo vegið um 3% í útflutningi eldisafurða.  

Á myndinni má sjá 10 stærstu viðskiptalönd fyrir íslenskar eldisafurðir undanfarin 5 ár og að endingu eru öll önnur lönd sett saman í einn flokk (ÖN). Röðun landa á myndinni fer eftir útflutningsverðmæti eldisafurða í heild árin 2021-2025. Holland og Bandaríkin vega þyngst. Í Hollandi eru afksastamiklar laxavinnslur en það er þó ekki alltaf endastöð, því einnig er algengt að eldisafurðum sé umskipað þar og þær fluttar til annarra landa. Danmörk og Pólland raða sér í næstu sæti. Þar er einnig áframvinnsla og umskipun, en í Póllandi eru stærstu laxavinnslur í Evrópu.

Á myndinni má sjá 10 stærstu viðskiptalönd með eldislax undanfarinn 5 ár og að endingu eru öll önnur lönd sett saman í einn flokk (ÖN). Röðun landa á myndinni fer eftir útflutningsverðmæti eldislax í heild árin 2021-2025. Hér trónir Holland á toppnum, en þar fer bæði fram áframvinnsla á laxi auk þess að honum sé umskipað þar. Bandaríkin koma þar á eftir koma og svo Danmörk, en rétt eins og í Hollandi er bæði vinnsla og umskipun sem fer fram þar. Sjá má að talsverðar sveiflur eru í útflutningi á eldislaxi til einstakra landa á milli ára, en leitnin er oftast upp á við í takti við aukið laxeldi og þar með útflutning.

Á myndinni má sjá 10 stærstu viðskiptalönd með silung undanfarin áratug og að endingu eru öll önnur lönd sett saman í einn flokk (ÖN). Röðun landa á myndinni fer eftir útflutningsverðmæti eldissilung í heild árin 2021-2025. Eins og sjá má í umfjölluninni um eldi, þá er þetta aðallega bleikja, en einnig er eitthvað um regnbogasilung. Bandaríkin eru langstærsta viðskiptaþjóð Íslendinga með silung, en hlutdeild þeirra í útflutningsverðmæti silungs undanfarinn ár nemur um 25% en hefur þó farið lækkandi síðustu 2 árin. Holland er annað stærsta viðskiptaland Íslendinga með silung og Þýskaland það þriðja. 

Á myndinni má sjá 5 stærstu viðskiptalönd með frjóvguð hrogn undanfarin 5 ár og að endingu eru öll önnur lönd sett saman í einn flokk (ÖN). Röðun landa á myndinni fer eftir útflutningsverðmæti frjóvgaðra hrogna í heild á árunum 2021 til 2025. Framleiðsla á hrognum er hátæknileg og eru hrogn því afar verðmæt. Það eru þrjú lönd sem eru afgerandi stærst þegar kemur að viðskiptum með frjóvguð hrogn. Það eru Noregur, Bretland, sem er þá fyrst og fremst Skotland og Færeyjar. Í þessum löndum er mikið laxeldi í sjó. Yfir 80% af útflutningsverðmæti frjóvgaðra hrogna hafa verið flutt til þessara þriggja landa á tímabilinu. 

Hlutdeild eldisafurða í útflutningsverðmæti sjávarafurða hefur farið hækkandi síðustu ár og verið um 14-16%. Búast má við að hlutdeildin hækki á komandi árum. Ástæðan er sú að sami vöxtur er ekki mögulegur að magni til fyrir sjávarafurðir, að minnsta kosti ekki á svo skömmum tíma. Enda er takmarkað hversu mikill vöxtur getur orðið þegar fiskistofnar eru nýttir með sjálfbærum hætti. Fólksfjölgun í heiminum ýtir undir aukna spurn eftir prótíni sem erfitt verður að mæta með hefðbundnum veiðum. Því felast mikil tækifæri í fiskeldi á Íslandi, bæði á landi og í sjó, enda verður spurn eftir fiski ávallt til staðar, hvernig sem vindar blása í heimsbúskapnum.

Með auknu fiskeldi hér á landi hefur hlutur eldisafurða farið vaxandi í útflutningstekjum þjóðarbúsins. Sem hlutfall af verðmæti vöruútflutnings hafa eldisafurðir verið um 5% á undanförnum árum. Aldrei hefur vægið verið meira en árið 2024, eða 5,6%. Ef þjónustuútflutningur er einnig lagður til grundvallar, hefur hlutur eldisafurða í kringum 2-3%. Þetta er afar jákvætt enda er mikilvægt að útflutningur sé fjölbreyttur og ekki of háður gengi einstakra atvinnugreina, ekki síst fyrir lítil opin hagkerfi eins og það íslenska. Því fleiri sem stoðir útflutnings eru, því minni verða áhrifin á hagkerfið, og þar með á hagsæld þjóðarinnar, þegar í bakseglin slær hjá einstaka útflutningsgreinum. Um langt skeið hefur fiskur, aðallega villtur fiskur, verið fyrirferðarmikill í útflutningstölum þjóðarbúsins. Fiskeldi er ekki eins háð duttlungum náttúrunnar og sjávarútvegur, og hægt er að auka eða minnka framleiðsluna í eldi, eftir því sem aðstæður krefjast. Aukin umsvif í fiskeldi hafa því aukið fjölbreytni í fiskútflutningi og útflutningi í heild, og er það afar kærkomin viðbót við gjaldeyrisöflun þjóðarbúsins.

Á myndinni eru vísitölur sem endurspegla þróun í útflutningsframleiðslu á eldisafurðum, sjávarafurðum og álafurðum. Hér er átt við hina eiginlegu framleiðslu að magni til, þar sem breytingar á verði eða gengi krónu koma ekki við sögu. Auk þess má sjá vísitölu sem endurspeglar þróunina á fjölda erlendra ferðamanna um Keflavíkurflugvöll.

Vöxtur í fiskeldi og ferðaþjónustu hefur á undanförnum árum augljóslega verið umfram hinar stóru útflutningsgreinarnar. Fiskeldi hefur þá burði til að vaxa að magni til á skömmum tíma, ólíkt sjávarútvegi sem sækir í takmarkaða auðlind sem byggist á sjálfbærri nýtingu. Þegar kemur að útflutningstekjum á fiskeldi vissulega talsvert í land með að ná sjávarútvegi, stóriðju eða ferðaþjónustu. En í eldinu felast veruleg tækifæri til vaxtar, ekki síst vegna fjölgunar á jarðarbúum. Vöxtur yrði þjóðinni til heilla, enda hvílir efnahagsleg hagsæld Íslendinga, hér eftir sem hingað til, á öflugum útflutningsgreinum.

Á myndinni sést meðalfjöldi einstaklinga á ári sem fékk staðgreiðsluskyld laun í fiskeldi í hverjum mánuði frá árinu 2008. Þar má glöggt sjá mikla fjölgun starfsmanna samhliða auknum umsvifum greinarinnar á undanförnum árum. Á árinu 2025 fengu að jafnaði um 970 einstaklingar greidd laun í fiskeldi í hverjum mánuði, sem jafngildir nærri sexföldun frá árinu 2008.

Frumframleiðslugreinar hafa almennt meira vægi á landsbyggðinni en aðrar atvinnugreinar. Fiskeldi er þar engin undantekning og er ein fárra atvinnugreina þar sem starfsemin er mun umfangsmeiri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu. Aðeins landbúnaður stendur greininni framar í þeim efnum en fiskeldi er að öðru leyti á svipuðu róli og sjávarútvegur. Yfir 80% starfsfólks í fiskeldi býr á landsbyggðinni.

Á myndinni sjást heildaratvinnutekjur einstaklinga í fiskeldi frá árinu 2008, bæði á verðlagi hvers árs og föstu verðlagi ársins 2025. Á árinu 2025 námu atvinnutekjur í greininni ríflega 11,5 milljörðum króna og hafa aldrei verið meiri. Að raunvirði er það nærri tíföldun frá árinu 2008. 

Frumframleiðslugreinar hafa almennt meira vægi á landsbyggðinni en aðrar atvinnugreinar og fiskeldi er þar engin undantekning. Greinin er sannkölluð landsbyggðaratvinnugrein enda rennur langstærstur hluti atvinnutekna til einstaklinga sem búa á landsbyggðinni, eða um 80%. Hlutfallið er svipað og í sjávarútvegi og er það einungis hærra í landbúnaði.

Á myndinni sést hlutdeild fiskeldis í heildarfjölda starfandi hér á landi og atvinnutekjur greinarinnar sem hlutfall af heildaratvinnutekjum. Hlutdeild fiskeldis hefur vaxið stöðugt á undanförnum árum, enda hafa umsvif greinarinnar aukist hraðar en í öðrum atvinnugreinum.

Þó ber að hafa í huga að efnahagsleg þýðing fiskeldis er mun meiri en beint umfang greinarinnar gefur til kynna, enda telst hún til grunnatvinnuvega. Afleidd og óbein áhrif greinarinnar eru því umtalsverð og koma skýrt fram í þeim landshlutum þar sem fiskeldi er umfangsmest.

Á myndinni sést að undanfarinn áratug hefur vægi fiskeldis verið meira þegar horft er til atvinnutekna en fjölda launafólks. Það bendir til þess að atvinnutekjur á hvern starfandi í fiskeldi séu að jafnaði hærri en í atvinnulífinu í heild.

Á myndinni sjást atvinnutekjur á mann í fiskeldi samanborið við atvinnutekjur á mann í öllum atvinnugreinum samanlagt, á föstu verðlagi ársins 2025. Við samanburð ber að hafa í huga að ekki er tekið tillit til vinnustunda, starfshlutfalls, menntunarstigs eða annarra þátta sem hafa áhrif á laun.

Áhugavert er að líta á hvernig atvinnutekjur á mann hafa þróast í fiskeldi í samanburði við aðrar atvinnugreinar. Þá kemur í ljós að atvinnutekjur á mann í fiskeldi hafa verið nokkuð hærri en að jafnaði í öllum atvinnugreinum samanlagt undanfarinn áratug, en á fyrstu árum þess tímabils sem hér um ræðir var þessu öfugt farið. 

Fiskeldisfyrirtæki greiða, auk almennra skatta og gjalda, þrjá sértæka gjaldaliði vegna starfsemi sinnar í sjó: fiskeldisgjald, umhverfisgjald og aflagjöld.

Fiskeldisgjaldið, stundum kallað framleiðslugjald eða auðlindagjald, er lagt á fyrir nýtingu hafsvæða og nemur í dag 4,3% af áætluðum verðmætum á slægðum laxi. Tveir þriðju hlutar renna í ríkissjóð og þriðjungur í fiskeldissjóð sem styður uppbyggingu í sveitarfélögum. Gjaldið hefur hækkað stig af stigi og nam yfir 2 milljörðum króna árið 2025.

Umhverfisgjald er lagt á hvert tonn leyfilegs lífmassa samkvæmt rekstrarleyfi og rennur bæði í ríkissjóð og í umhverfissjóð sjókvíaeldis. Það hefur numið yfir 300 milljónum króna á ári undanfarin ár.

Aflagjald er greitt til sveitarfélaga fyrir afnot af hafnarmannvirkjum.

Fiskeldisgjaldið er auðlindaskattur sem lagt er framleiðslu á laxi og regnbogasilungi sem alinn er í sjó. Það byggir á breytilegu hlutfalli, sem hefur verið 4,3% síðustu ár og alþjóðlegu markaðsverði.  

Gjaldið hefur farið mjög hækkandi síðustu ár og eru fyrir því nokkrar ástæður.  Í fyrsta lagi var gjaldtakan upphaflega innleitt í stighækkandi þrepum fram til ársins 2026. Þá voru einnig gerðar tvær breytingar til hækkunar gjaldsins árið 2023, þegar viðmiðunartímabili og gjaldhlutfalli var breytt. Að lokum hefur meðalverð á laxi farið mjög hækkandi, eða allt til ársins 2025 þegar verð tóku að lækka, sem útskýrir lægra fiskeldisgjald á árinu 2026. 

Fiskeldisgjald fyrir regnbogasilung er helmingur þess sem lagt er á lax