Á myndinni sést þróun útflutningsverðmæta sjávarafurða frá árinu 2001 á gengi og verðlagi hvers árs, ásamt gengisvísitölu krónunnar. Sveiflur í gengi krónunnar hafa veruleg áhrif á verðmæti útflutnings í krónum talið en fleiri áhrifaþættir koma þar við sögu.Þar ber fyrst að nefna úthlutað aflamark í einstaka tegundum, sem getur verið afar breytilegt milli ára.

Fisktegundir eru jafnframt fjölmargar og misverðmætar. Þá ræður afurðaverð miklu, sem ræðst af aðstæðum á erlendum mörkuðum, sölustarfi og markaðssetningu. Afurðavinnsla hefur einnig mikil áhrif en hún er afar fjölbreytt, jafnvel innan sömu fisktegundar. Fjölbreytni í vinnslu eykur til muna sveigjanleika og verðmætasköpun í sjávarútvegi. Á ári hverju eru fluttar út sjávarafurðir sem falla undir um fjögur hundruð tollskrárnúmer; það endurspeglar mikla breidd og fjölbreytni í framleiðslu.

Fiskmeti í loftþéttum umbúðum er ekki meðtalið í útflutningsverðmæti sjávarafurða. Á undanförnum árum hafa verðmæti slíkra afurða verið um 6 milljarðar króna á ári. Þá skapa fjölmörg nýsköpunarfyrirtæki verðmæti úr svokölluðum hliðarafurðum sem áður voru lítt nýttar eða jafnvel hent. Þar hefur í raun orðið bylting á undanförnum árum, en þessar afurðir eru heldur ekki meðtaldar hér. Óhætt er að fullyrða að engin þjóð standi Íslendingum framar í nýtingu á sjávarafla.

Á myndinni sést þróun verðmæta og magns útfluttra sjávarafurða frá árinu 2001. Verðmætin eru reiknuð á föstu gengi þar sem stuðst er við gengisvísitölu Seðlabankans. Sú aðferð endurspeglar ágætlega þróun verðmæta í erlendri mynt, þar sem gengisvísitalan vegur saman helstu viðskiptamyntir landsins.

Breyting á verðmæti útfluttra sjávarafurða á föstu gengi og magni fer ekki alltaf saman, enda leiðir aukinn útflutningur í tonnum talið ekki sjálfkrafa til aukinna verðmæta. Þar getur þróunin jafnvel verið í gagnstæða átt. Það má meðal annars rekja til sveiflna í afurðaverði, sem ræðst af aðstæðum á mörkuðum erlendis, breytilegs framboðs af einstökum fisktegundum á heimsvísu, sem og af sölustarfi og markaðssetningu sjávarútvegsfyrirtækja. Þá hefur samsetning afurða í útflutningi einnig mikil áhrif, sem veltur að stórum hluta á úthlutuðu aflamarki í einstaka tegundum. Afurðir íslensks sjávarútvegs eru mjög fjölbreyttar og misverðmætar, allt frá dýrafóðri upp í sérhæfða matvöru í hæsta gæðaflokki. Fjölbreytileikinn stuðlar að auknum sveigjanleika í útflutningi sjávarafurða. 

Á myndinni sést þróun útflutningsverðmæta sjávarafurða eftir tegundaflokkum á föstu gengi frá árinu 2002. Þorskur, sem er botnfiskur, vegur þar langþyngst og er því sýndur sem sérstakur flokkur. Annar botnfiskur er meðal annars ýsa, ufsi, karfi, steinbítur, langa og gulllax, en flatfiskur eru tegundir á borð við grálúðu og skarkola. Rækja er fyrirferðamest í flokki skelfisks. Uppsjávartegundir eru loðna, síld, kolmunni og makríll.

Á myndinni má sjá að talsverðar sveiflur eru á milli ára í útflutningsverðmæti einstakra tegundaflokka á föstu gengi. Slíkar sveiflur geta stafað af mörgum samverkandi þáttum, svo sem úthlutuðu aflamarki einstaka tegunda, afurðavinnslu og afurðaverði. Aflabrögð og afurðaverð eru mun sveiflukenndari hjá uppsjávartegundum en öðrum tegundahópum, sem endurspeglast í meiri sveiflum í útflutningsverðmæti þeirra.

Á myndinni sést útflutningur á sjávarafurðum eftir einstaka tegundaflokkum. Þorskur, sem er botnfiskur, er sýndur sérstaklega. Annar botnfiskur er meðal annars ýsa, ufsi, karfi, steinbítur, langa og gulllax. Flatfiskur er til dæmis tegundir á borð við grálúðu og skarkola. Rækja er fyrirferðamest í flokki skelfisks. Uppsjávartegundir eru loðna, síld, kolmunni og makríll.

Hlutdeild einstakra flokka í útflutningi er talsvert önnur þegar miðað er við útflutt magn í stað verðmæta. Það endurspeglar hversu fjölbreyttar og misverðmætar tegundir eru. Til að mynda vega uppsjávartegundir mun þyngra þegar miðað er við útflutt magn í stað verðmæta, á meðan þorskur vegur hlutfallslega meira þegar horft er til verðmæta. Jafnframt einkennast uppsjávartegundir almennt af meiri sveiflum í útfluttu magni en botnfiskafurðir, sem hefur verið áberandi á síðari árum. Munurinn er enn meiri þegar litið er til einstakra tegunda innan flokksins sem má rekja til náttúrulegra sveiflna í stofnum.

Á myndinni sést hvernig samspil þriggja þátta, magns, afurðaverðs og gengis krónunnar, hefur áhrif á útflutningsverðmæti sjávarafurða í krónum talið. Þótt þróunin sé æði misjöfn milli fisktegunda og afurðaflokka dregur myndin vel fram þá meginþætti sem hafa haft afgerandi áhrif á breytingar á milli ára þegar litið er til sjávarafurða í heild.

Vel má greina áhrif alþjóðlegu fjármálakreppunnar undir lok fyrsta áratugarins. Vegna ástands í heimsbúskapnum varð töluverð lækkun á afurðaverði á sama tíma og snörp veiking varð á gengi krónunnar. Það leiddi til þess að útflutningsverðmæti í krónum talið jókst umtalsvert þrátt fyrir erfiðar aðstæður á alþjóðlegum mörkuðum. Breytingar á gengisvísitölu endurspegla gengisáhrifin; hækkun vísitölunnar sýnir veikingu krónunnar en lækkun styrkingu.

Annað dæmi eru áhrif sjómannaverkfallsins á árinu 2017 þegar talsverður samdráttur varð í útflutningi vegna framleiðslutaps sem ekki tókst að vinna upp innan ársins. Veiðiheimildir fluttust yfir á nýtt fiskveiðiár, sem leiddi til umtalsverðrar aukningar í útfluttu magni árið 2018. Úthlutað aflamark í einstökum tegundum hefur einnig mikil áhrif á þróun útflutningsverðmæta og er nærtækast að nefna loðnubrest á árunum 2019, 2020 og 2024.

Af þessu sést hversu miklar sveiflur geta orðið í útflutningsverðmæti sjávarafurða á milli ára, þar sem samspil margra þátta kemur við sögu.

Íslenskar sjávarafurðir eru afar fjölbreyttar, bæði hvað varðar tegundir og vinnslu. Markaðir fyrir sjávarafurðir eru því margir og ólíkir, sem eykur sveigjanleika í útflutningi. Þegar illa árar í einu landi, vegna efnahagslegra eða pólitískra þrenginga, er því hægara um vik að bregðast við og beina afurðum á aðra markaði.

Á myndinni sést að langstærstur hluti útflutningsverðmæta sjávarafurða hefur farið til landa innan Vestur-Evrópu. Þar innan eru fjölmargir og afar ólíkir markaðir, líkt og raunin er einnig á öðrum svæðum. Undanfarin ár hefur Norður-Ameríka verið næststærsta markaðssvæðið, en Asía og Austur-Evrópa hafa vegið svipað.

Viðskipti við einstök lönd og svæði geta verið afar breytileg milli ára og geta miklar sviptingar orðið á skömmum tíma. Þar vegur framboð á einstökum tegundum þungt, sem getur verið afar breytilegt frá einu ári til annars. Hvort gefinn er út loðnukvóti eða ekki hefur þar veruleg áhrif, enda setur það mark sitt á viðskipti við lönd sem flytja inn mikið af loðnuafurðum.

Fiskvinnsla er jafnframt í stöðugri þróun og hefur mikil áhrif á viðskipti við einstök lönd. Nærtækt er að nefna aukna eftirspurn eftir ferskum afurðum og þær breytingar sem orðið hafa á vinnslu hér heima til að mæta henni, einkum frá Frakklandi og Bandaríkjunum. Staða efnahagsmála í viðskiptalöndum skiptir einnig máli, auk áhættu af stjórnmálalegum toga. Í því samhengi má nefna innflutningsbann Rússa á sjávarafurðir frá Íslandi árið 2015; fyrir það voru Rússar meðal stærstu viðskiptaþjóða Íslendinga með sjávarafurðir.

Í þessum efnum er ekkert sjálfgefið. Útflutningur sjávarafurða í harðri alþjóðlegri samkeppni krefst virks sölu- og markaðsstarfs, mikillar aðlögunarhæfni og stöðugrar útsjónarsemi fyrirtækjanna. Allt snýst þetta um að hámarka verðmæti úr takmörkuðum sjávarafla við síbreytilegar aðstæður á mörkuðum.

Á myndinni sjást tíu stærstu viðskiptalönd Íslendinga með sjávarafurðir á árunum 2021–2025, sundurliðað eftir helstu tegundahópum. Þar kemur skýrt fram hversu ólíkir þessir markaðir eru þegar litið er til tegunda. Eðli markaðanna kæmi þó enn skýrar fram ef útflutningurinn væri jafnframt sundurliðaður eftir afurðavinnslu, það er í ferskar, frystar og saltaðar afurðir eða hráefni til frekari vinnslu enda ræður vinnslustig miklu um verðmætasköpun.

Bretland er stærsta einstaka viðskiptaland Íslendinga með sjávarafurðir og hefur verið í þeirri stöðu um langt árabil. Þar vegur botnfiskur þungt, einkum þorskur, og eru afurðirnar að stórum hluta frystar. Til Bretlands fer jafnframt megnið af allri rækju sem Íslendingar flytja út. Þá flytja Bretar einnig inn talsvert af fiskimjöli og lýsi úr uppsjávartegundum, sem að mestu fer í fóðurframleiðslu fyrir fiskeldi þar í landi.

Viðskipti Frakklands og Bandaríkjanna hafa vaxið hratt á undanförnum árum, sem má fyrst og fremst rekja til aukinnar áherslu íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja á ferskfiskvinnslu. Þar eru botnfiskafurðir, sér í lagi þorskur, ráðandi. Þetta eru verðmætir manneldismarkaðir þar sem kröfur um gæði, ferskleika og vinnslustig eru miklar og verðmæti á hvert útflutt kíló því hátt.

Spánn og Portúgal skera sig einnig úr sem mikilvægir botnfiskmarkaðir en þar vegur saltfiskur og léttsaltaðar afurðir þungt. Þessar afurðir endurspegla bæði langa neysluhefð og sérhæfða vinnslu og sýna vel hvernig mismunandi vinnsluaðferðir móta viðskiptasambönd og verðmætasköpun.

Í Noregi er uppsjávarfiskur ráðandi enda fer stór hluti aflans í áframvinnslu í fóður fyrir fiskeldi. Sum viðskiptalönd gegna jafnframt hlutverki umskipunar- eða milliliðamarkaða þar sem afurðir eru fluttar áfram til annarra landa, stundum eftir frekari vinnslu. Hér er nærtækt að nefna Kína, Holland og Litáen. Í slíkum tilvikum endurspegla útflutningstölur ekki endilega endanlegan neyslumarkað, heldur stöðu viðkomandi lands í alþjóðlegum viðskiptum.

Engin fisktegund hefur skilað jafnmiklum gjaldeyristekjum í þjóðarbúið og þorskur. Hann hefur því löngum verið afar þýðingarmikill fyrir íslenskt efnahagslíf. Á myndinni sjást útflutningsverðmæti þorskafurða á föstu gengi og vægi þeirra í útflutningsverðmæti sjávarafurða og af verðmæti alls vöruútflutnings. Þannig hefur verið leiðrétt fyrir sveiflum í gengi krónunnar, sem eðlilega hafa veruleg áhrif á verðmæti útflutnings í krónum talið. Útflutningsverðmæti þorskafurða ræðst þó ekki einvörðungu af genginu heldur einnig af fjölmörgum öðrum þáttum.

Úthlutað aflamark (kvóti) þorsks getur verið nokkuð breytilegt á milli ára, en það segir til um hversu mikið má veiða af þorski innan hvers árs. Þá ræður afurðaverð miklu, sem ræðst meðal annars af aðstæðum á erlendum mörkuðum, framboði af þorski og öðrum hvítfiski á heimsvísu, sölustarfi og markaðssetningu sjávarútvegsfyrirtækja. Afurðavinnsla og nýting hafa jafnframt mikil áhrif en þar á sér stað stöðug þróun til að hámarka verðmæti úr takmörkuðum afla. Fjöldi ólíkra afurða er unninn úr þorski og möguleikar til verðmætasköpunar þar eru umtalsvert meiri en í öðrum tegundum. Fjölbreytni í vinnslu eykur til muna sveigjanleika og verðmætasköpun í sjávarútvegi. Á ári hverju eru fluttar út þorskafurðir sem falla undir um fimmtíu tollskrárnúmer, sem endurspeglar breidd og fjölbreytni í framleiðslu.

Vægi þorskafurða af útflutningsverðmæti sjávarafurða hefur lægst farið í 31% og hæst í 47% á þessari öld, en það er jafnframt háð afla og þróun í öðrum tegundum. Sem hlutfall af verðmæti alls vöruútflutnings hefur vægi þeirra farið lægst í 12% en hæst í 24%. Þess má geta að fiskmeti í loftþéttum umbúðum er ekki meðtalið í útflutningsverðmæti þorskafurða, en verðmæti þess hefur undanfarin ár verið í kringum 4 til 5 milljarða króna á ári. Verðmæti úr svokölluðum hliðarafurðum sem fjölmörg nýsköpunarfyrirtæki skapa eru heldur ekki meðtalin hér, en þar hefur orðið mikil aukning undanfarin ár. Óhætt er að fullyrða að engin þjóð stendur Íslendingum framar í nýtingu á þorski eða öðrum sjávarafla.

Á myndinni sést útflutningur á þorskafurðum í tonnum talið og hlutdeild þeirra af heildarútflutningi sjávarafurða. Vægi þorskafurða í útflutningi sjávarafurða hefur á þessari öld farið lægst í um 13% (2008), en það ár hafði þorskaflinn ekki verið minni síðan árið 1918. Hlutdeildin hefur hæst náð um 22% (2020). Vægi þorskafurða miðað við útflutt magn er töluvert minna en vægi þeirra þegar horft er til verðmæta.

Þróunin í magni og verðmæti fer ekki alltaf saman, enda ræðst útflutningsverðmæti í erlendri mynt af mun fleiri þáttum en magni einu saman. Miklar sveiflur geta orðið í afurðaverði, sem ræðst meðal annars af aðstæðum á mörkuðum, framboði af þorski og öðrum hvítfiski á heimsvísu, auk sölu- og markaðsstarfs sjávarútvegsfyrirtækja.

Samsetning afurða í útflutningi hefur einnig mikil áhrif, en hún getur verið breytileg yfir tíma og jafnvel á milli ára. Þorskafurðir eru afar fjölbreyttar og misverðmætar, en stöðug þróun er í afurðavinnslu sem miðar að því að auka verðmæti hráefnisins. Á sama tíma skiptir máli að viðhalda fjölbreytni í vinnslu, enda dregur hún úr áhættu og eykur sveigjanleika gagnvart breytilegum markaðsaðstæðum.

Fjöldi ólíkra afurða sem unnar eru úr þorski og möguleikar til verðmætasköpunar eru einstakir í samanburði við aðrar fisktegundir. Á ári hverju eru fluttar út þorskafurðir sem falla undir um fimmtíu tollskrárnúmer. Þessi fjölbreytni endurspeglar mikinn sveigjanleika, þar sem unnt er að færa sig á milli afurðaflokka eftir markaðsaðstæðum og eftirspurn hverju sinni. Slíkur sveigjanleiki er afar mikilvægur, ekki síst í ljósi þess hversu þýðingarmikill þorskur er fyrir íslenskt efnahagslíf.

Virðiskeðja þorskafurða er að öllu leyti markaðsdrifin, þar sem kröfur neytenda ráða ferðinni. Breyttar kröfur á mörkuðum hafa leitt til þess að vinnsla á þorski, og þar með samsetning þorskafurða í útflutningi, hefur tekið miklum breytingum á þessari öld. Ein stærsta breytingin er aukin áhersla á ferskfiskvinnslu en hún er flóknari og krefst hátæknibúnaðar. Þar hafa íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hvergi slegið slöku við og ráðist í verulegar fjárfestingar í búnaði á undanförnum árum. Þróunin endurspeglar áherslu fyrirtækjanna á aukna verðmætasköpun úr takmörkuðum afla og jafnframt stöðuga aðlögun að kröfum markaða.

Þróunin sést vel í samsetningu á útfluttum þorskafurðum. Hlutur ferskra afurða hefur aukist verulega á meðan vægi saltaðra afurða hefur dregist saman. Vægi landfrystra flaka hefur verið nokkuð stöðugt á tímabilinu, en þar undir eru jafnframt léttsöltuð fryst flök. Þótt ferskar afurðir hafi aukið vægi sitt er mikilvægt að útflutningur byggi áfram á fjölbreyttum afurðaflokkum, til að tryggja sveigjanleika og jafnvægi í verðmætasköpun.

Þegar öllu er á botninn hvolft má vera ljóst að fiskur í sjó felur ekki í sér verðmæti í sjálfu sér. Það þarf að veiða hann, vinna og skapa úr honum afurðir sem standast ólíkar kröfur markaða víða um heim.

Myndin hér að ofan er byggð upp eins og myndin á undan en útflutningur er mældur í tonnum í stað verðmætis. Sjá má að vægi einstakra afurðaflokka er nokkuð mismunandi eftir því hvort hlutdeildin er reiknuð eftir verðmæti eða magni. Til að mynda hefur vægi ferskra flaka í útflutningsverðmæti þorskafurða að jafnaði verið um 34% á undanförnum árum en um 21% af útfluttu magni. Það endurspeglar að hvert kíló af ferskum flökum er talsvert verðmætara en af öðrum þorskafurðum.

Vægi sjófrystra flaka hefur einnig vegið meira miðað við verðmæti en magn, eða um 10% á móti tæplega 8% á undanförnum árum. Hlutdeild landfrystra flaka, sem jafnframt nær yfir léttsöltuð fryst flök, hefur verið nokkuð svipuð sé litið til magns og verðmæta, eða í kringum 24%. Svipað er uppi á teningnum með saltaðar afurðir, en þar hefur hlutfallið verið um 17% undanfarin ár.

Vægi þurrkaðra afurða í útflutningsverðmæti þorskafurða er aftur á móti töluvert meira miðað við magn en verðmæti, eða um 9% á móti 4% undanfarin ár. Hið sama gegnir um heilan og hausskorinn þorsk, enda er það að stórum hluta óunninn þorskur. Þar hefur vægi miðað við verðmæti verið um 7% en magn 12% undanfarin ár.

Hafa ber í huga að hér er um að ræða grófa sundurliðun á vinnsluflokkum. Undir hvern flokk falla fjölmargar ólíkar og misverðmætar afurðir sem endurspeglar bæði mikla sérhæfingu í vinnslu og að verðmæti þorskafurða ráðast ekki af magni einu saman, heldur af samspili vinnslu og markaðsaðstæðna.

Viðskipti við einstök lönd og svæði með þorskafurðir eru mismikil á milli ára og tímabila enda ráðast þau af fjölmörgum þáttum. Má hér nefna stærð þorskkvóta, sem getur verið breytilegur frá einu ári til annars, aðstæðum á mörkuðum og þróun í afurðavinnslu.

Sú stöðuga þróun sem á sér stað í afurðavinnslu hefur áhrif á viðskipti við einstök lönd. Ferskfiskvinnsla er gott dæmi um slíkt, en hún hefur leitt til stóraukins útflutnings til Frakklands og Bandaríkjanna á undanförnum árum. Sumir markaðir byggjast þó á langri hefð fyrir neyslu frystra þorskafurða í staðlaða rétti, svo sem „fish and chips“, eða á sérhæfðri vinnslu, líkt og á mörkuðum með saltaðar afurðir. Þetta sýnir vel hvernig vinnsluaðferðir móta viðskiptasambönd og verðmætasköpun. Fjölbreytileiki í vinnslu og mörkuðum er afar jákvæður, enda eykur hann sveigjanleika í útflutningi.

Fjöldi afurða er unninn úr þorski og möguleikarnir til verðmætasköpunar þar eru umtalsvert meiri en hjá öðrum tegundum. Af þeim sökum eru afurðir úr þorski fluttar til mun fleiri landa en afurðir annarra tegunda. Langstærsti hluti þorskafurða fer til landa í Vestur-Evrópu þar sem markaðir eru afar ólíkir og samsetning afurða að sama skapi fjölbreytt. Á undanförnum árum hefur næstmest farið til Norður-Ameríku og síðan Afríku.

Í þessum efnum er ekkert sjálfgefið. Útflutningur og sala á sjávarafurðum, í harðri alþjóðlegri samkeppni, krefst virks sölu- og markaðsstarfs og mikillar aðlögunarhæfni fyrirtækja að síbreytilegum kröfum neytenda. Allt snýst um að hámarka verðmæti úr takmörkuðum sjávarafla.

Á myndinni sjást tíu stærstu viðskiptalönd með þorskafurðir á árunum 2021–2025, sundurliðaðar eftir grófum vinnsluflokkum. Myndin dregur skýrt fram hversu ólíkir þessir markaðir eru, sem er afar jákvætt þar sem það eykur til muna sveigjanleika í útflutningi á þorskafurðum.

Frakkland er stærsta einstaka viðskiptaland Íslendinga fyrir þorskafurðir, en þar vegur útflutningur á ferskum afurðum langþyngst. Sú staða er fremur ný á nálinni og má fyrst og fremst rekja til mikillar aukningar sem orðið hefur í ferskfiskvinnslu hér á landi á undanförnum árum. Svipaða sögu má segja um Bandaríkin sem eru þriðja stærsta viðskiptalandið á myndinni, þar sem ferskar þorskafurðir skipa einnig stóran sess.

Samsetning útflutnings til Bretlands, sem er annað stærsta viðskiptalandið, er hins vegar allt önnur. Þar vegur útflutningur á sjó- og landfrystum þorskafurðum þyngst og fer vafalaust að stórum hluta í einn þekktasta rétt Breta, „fish and chips“. Spánn og Portúgal endurspegla einnig langa neysluhefð, ásamt sérhæfðri vinnslu. Til Portúgals fer nær eingöngu saltaður fiskur en til Spánar fer bæði saltaður og léttsaltaður fiskur, þar sem léttsöltuð fryst flök eru hér flokkuð með landfrystum. Nígería sker sig úr á myndinni, en sá útflutningur byggist jafnframt á langri hefð. Nígería er eina landið þar sem þurrkaðar afurðir eru ríkjandi, að megninu til hertir þorskhausar.  

Að lokum má nefna Holland, sem er sjötta í röðinni yfir stærstu viðskiptalönd. Landið gegnir einnig mikilvægu hlutverki í útflutningi á þorskafurðum, enda er Holland oft milliliðamarkaður þar sem afurðir eru fluttar áfram til annarra landa, stundum eftir frekari vinnslu eða pökkun. Í þessu tilviki endurspegla útflutningstölur ekki endilega endanlegan neyslumarkað, heldur stöðu landsins sem milliliðar í alþjóðlegum viðskiptum.

Á myndinni sést útflutningsverðmæti uppsjávarafurða á föstu gengi. Leiðrétt hefur verið fyrir sveiflum í gengi krónunnar sem eðlilega hefur veruleg áhrif á verðmæti útflutnings í krónum talið. Útflutningsverðmæti uppsjávarafurða ræðst þó ekki einvörðungu af genginu heldur einnig fjölmörgum öðrum þáttum.

Ber hér fyrst að nefna úthlutaðar aflaheimildir, en mun meiri sveiflur eru í afla uppsjávartegunda en botnfisks. Í því sambandi er nærtækast að nefna loðnu þar sem sveiflurnar eru hvað mestar og sum ár er enginn kvóti gefinn út, samanber árin 2019, 2020 og 2024. Þá ræður afurðaverð miklu, sem ræðst af aðstæðum á erlendum mörkuðum og sölustarfi og markaðssetningu sjávarútvegsfyrirtækja.

Afurðavinnsla hefur einnig mikil áhrif á verðmætin en hún er mismunandi eftir tegundum. Stærð loðnukvótans hefur afgerandi áhrif á hvernig aflinn er unninn og gæði hráefnis skipta þar einnig miklu máli, til dæmis hvort makrílaflinn fer til manneldisvinnslu eða honum landað beint í bræðslu.

Á myndinni sést einnig hlutfall uppsjávarafurða í heildarútflutningsverðmæti sjávarafurða. Frá aldamótum hefur það verið á bilinu 19–34%, en hlutfallið ræðst jafnframt af afla og þróun í öðrum tegundaflokkum.

Á myndinni sést útflutningur á uppsjávarafurðum í tonnum talið og hlutfall þeirra af heildarútflutningi sjávarafurða. Vægi uppsjávartegunda í útflutningi sjávarafurða alls hefur verið á bilinu 45% til 62% á þessari öld, sem er talsvert umfram vægi þeirra þegar horft er til verðmæta.

Þróunin í magni og verðmæti fer ekki alltaf saman, enda ræðst útflutningsverðmæti í erlendri mynt af mun fleiri þáttum en magni einu saman. Miklar sveiflur geta orðið í afurðaverði, sem ræðst meðal annars af aðstæðum á mörkuðum, framboði af einstaka fisktegundum á heimsvísu og sölu- og markaðssetningu sjávarútvegsfyrirtækja.

Samsetning afurða í útflutningi hefur einnig mikil áhrif og getur verið afar breytileg milli ára. Hún er meðal annars háð ástandi aflans, markaðsaðstæðum og stærð loðnukvótans. Afurðir uppsjávartegunda eru misverðmætar, en að jafnaði leitast sjávarútvegsfyrirtæki við að nýta sem mest af hráefninu til manneldis en það er mun verðmætara en mjöl- og lýsisframleiðsla.

Á myndinni sést þróun útflutningsverðmæta helstu uppsjávartegunda sem Íslendingar veiða: síldar, loðnu, kolmunna og makríls. Vægi einstakra tegunda er afar breytilegt milli ára, sem að stærstum hluta má rekja til mikilla sveiflna í úthlutuðum aflaheimildum.

Loðna hefur verið fyrirferðamest í útflutningsverðmæti uppsjávartegunda á þessari öld. Hlutdeild hennar er þó mjög breytileg frá einu ári til annars, einkum á seinni hluta tímabilsins. Þar vegur loðnubrestur á árunum 2019, 2020 og 2024 þungt. Síld er næst í röðinni á eftir loðnu, en þar koma við sögu tveir síldarstofnar: norsk-íslenski síldarstofninn og íslenski sumargotssíldarstofninn.

Makrílveiðar Íslendinga hófust ekki að ráði fyrr en undir lok fyrsta áratugarins en hann hefur síðan orðið fyrirferðarmikill í útflutningi. Kolmunni hefur hins vegar verið veiddur lengur og vægi hans í útflutningi hefur aukist verulega á seinni hluta tímabilsins.

Vert er að hafa í huga að ekki er unnt að greina nákvæmlega útflutningsverðmæti einstakra uppsjávartegunda á ári hverju, þar sem talsverður hluti uppsjávaraflans fer í framleiðslu á mjöli og lýsi. Slík framleiðsla er oft unnin úr blöndu uppsjávartegunda til að tryggja jafnvægi í fitusamsetningu og prótíngæðum. Skráning útflutnings fer ýmist fram í tollskrárnúmerum fyrir tilteknar tegundir eða í almennari flokkum.

Á myndinni sést útflutningur á uppsjávartegundum í tonnum, sundurliðaður eftir helstu tegundum. Vægi einstakra tegunda er afar breytilegt milli ára, sem endurspeglar miklar sveiflur í afla uppsjávartegunda frá einu ári til annars.

Í samanburði við útflutningsverðmæti sést nokkuð önnur þróun í vægi einstakra tegunda sem undirstrikar að magn og verðmæti fara ekki alltaf saman, sér í lagi þegar kemur að loðnu. Munurinn getur verið talsverður þegar litið er til einstakra ára enda eru loðnuafurðir misverðmætar og samsetning þeirra breytileg. Stærð loðnukvótans ræður þar miklu; því stærri sem hann er, því meira fer í framleiðslu á mjöli og lýsi.

Gæði hráefnis hafa einnig mikil áhrif á það hvort aflinn er unninn til manneldis eða fer í bræðslu. Að jafnaði skilar manneldisvinnsla meiri verðmætum en framleiðsla á mjöli og lýsi og því leitast sjávarútvegsfyrirtæki við að nýta hráefnið sem mest til manneldis. Kolmunni er eina uppsjávartegundin sem fer nánast að öllu leyti í mjöl- og lýsisframleiðslu; því er vægi kolmunna miðað við verðmæti talsvert lægra en miðað við magn.

Vert er að hafa í huga að ekki er unnt að greina nákvæmlega hversu mikið magn einstaka uppsjávartegunda er flutt út á ári hverju, þar sem talsverður hluti uppsjávaraflans fer í framleiðslu á mjöli og lýsi. Slík framleiðsla er oft unnin úr blöndu uppsjávartegunda til að tryggja jafnvægi í fitusamsetningu og prótíngæðum. Skráning útflutnings fer ýmist fram í tollskrárnúmerum fyrir tilteknar tegundir eða í almennari flokkum.

Á myndinni sést útflutningsverðmæti uppsjávarafurða eftir grófum vinnsluflokkum en margir þættir hafa áhrif á þá samsetningu. Þar vegur úthlutað aflamark í einstökum tegundum þungt enda hafa þær hver sín sérkenni og eru unnar á mismunandi máta. Aðstæður á mörkuðum, ástand hráefnis og þróun í vinnslutækni hafa einnig veruleg áhrif.

Aukin áhersla hefur verið lögð á manneldisvinnslu úr uppsjávarafla á undanförnum árum. Því hefur mun stærri hluti aflans verið unninn til manneldis en áður, í stað þess að fara í bræðslu, en manneldisvinnsla skilar meiri verðmætum á hvert hráefniskíló. Kolmunni er nú eina uppsjávartegundin sem fer nær alfarið í bræðslu. Stærð loðnukvótans hefur jafnframt veruleg áhrif á samsetningu afurða, þar sem stærri kvóti leiðir almennt til þess að hlutfallslega meira fer í mjöl- og lýsisframleiðslu. Gæði hráefnis skiptir einnig miklu máli varðandi það hversu stór hluti aflans fer í bræðslu. Auk þess geta aðstæður á mörkuðum eðlilega haft áhrif á slíkar ákvarðanir á hverjum tíma.

Á myndinni sést einnig að heilfrystur fiskur hefur verið mun fyrirferðameiri á seinni hluta tímabilsins. Það má fyrst og fremst rekja til makríls en veiðar á honum hófust ekki ráði fyrr en við lok fyrsta áratugar. Makríll vegur langþyngst í þeim afurðaflokki, loðnan kemur þar á eftir og svo síld. Síldin hefur vegið mest í flokknum „önnur frysting“ en þar á eftir kemur makríll. Þá hafa fryst loðnuhrogn einnig vegið mun þyngra í útflutningsverðmæti á undanförnum árum en í upphafi tímabilsins.

Þegar öllu er á botninn hvolft má vera ljóst að fiskur í sjó felur ekki í sér verðmæti í sjálfu sér. Það þarf að veiða hann, vinna og skapa úr honum afurðir sem standast ólíkar kröfur markaða víða um heim. 

Viðskipti við einstök lönd og svæði með uppsjávarafurðir eru mismikil á milli ára og breytingar geta verið miklar. Þar vegur framboð á einstökum tegundum þungt, sem getur verið afar breytilegt frá einu ári til annars. Tegundir hafa jafnframt sín sérkenni og eru unnar á mismunandi hátt, sem um leið hefur mikil áhrif á hvert afurðir eru seldar.

Hvort loðnukvóti verður gefinn út eða ekki hefur mikil áhrif í þessum efnum, en loðna er jafnframt sér á báti þegar kemur að vinnslu. Hversu stór loðnukvótinn er ræður miklu um ráðstöfun aflans og þá hvert afurðir eru seldar. Eftir því sem kvótinn er stærri, því hlutfallslega meira fer í mjöl og lýsi. Þar eru Norðmenn okkar stærsta viðskiptaþjóð, enda ein stærsta fiskeldisþjóð heims auk annarra fiskeldisþjóða í Vestur-Evrópu. Stærsti hluti loðnuhrogna og annarra frystra loðnuafurða fer til Asíu en einnig fer talsvert af slíkum afurðum til Austur-Evrópu og Norður-Ameríku.

Langmest af kolmunna fer til Noregs, enda fer hann nær alfarið í framleiðslu á mjöli og lýsi. Afgangurinn fer til annarra fiskeldisþjóða í Vestur-Evrópu. Mjöl og lýsi sem unnið er úr síld og makríl fer að stórum hluta á sömu markaði. Frosnar síldar- og makrílafurðir fara svo að langstærstum hluta til Austur-Evrópu.

Áhætta af stjórnmálalegum toga hefur verið meiri á mörkuðum með uppsjávarafurðir en með aðrar sjávarafurðir. Nærtækt er að nefna viðskiptabann Rússa árið 2015 og stríðið í Úkraínu.

Í þessum efnum er ekkert sjálfgefið. Útflutningur og sala á sjávarafurðum í harðri alþjóðlegri samkeppni krefst virks sölu- og markaðsstarfs og mikillar aðlögunarhæfni fyrirtækja að síbreytilegum kröfum, hvort sem er á manneldis- eða hrávörumarkaði. Markmiðið er ætíð að hámarka verðmætasköpun úr takmörkuðum afla.

Á myndinni sjást tíu stærstu viðskiptalönd með uppsjávarafurðir á árunum 2021–2025, sundurliðuð eftir grófum vinnsluflokkum. Myndin dregur skýrt fram hversu ólíkir þessir markaðir eru, sem er afar jákvætt þar sem það eykur til muna sveigjanleika í útflutningi á uppsjávarafurðum.

Noregur kaupir nær eingöngu fiskimjöl og lýsi og er af þeim sökum langstærsta viðskiptalandið með uppsjávarafurðir. Þar fara afurðirnar í áframvinnslu í fóður fyrir fiskeldi, enda eru Norðmenn meðal stærstu fiskeldisþjóða heims. Samsetningin er svipuð í útflutningi til Bretlands og Danmerkur, enda tengist útflutningur þangað fyrst og fremst þörfum fiskeldis.

Lönd í Austur-Evrópu eru nokkuð fyrirferðarmikil í viðskiptum með uppsjávarafurðir, til dæmis Litáen, Pólland, Belarús og Úkraína. Þar vega heilfrystur fiskur og aðrar frystar uppsjávarafurðir þungt. Litáen er hér næststærsta viðskiptalandið, en í þessu tilviki er þó ekki um endanlegan neyslumarkað að ræða, þar sem afurðirnar eru iðulega fluttar áfram til annarra landa í Austur-Evrópu, svo sem Úkraínu.

Að lokum má nefna Kína og Japan sem eru meðal stærstu viðskiptaþjóða Íslands með uppsjávarafurðir. Þangað fara að mestu heilfrystar afurðir og loðnuhrogn. Þótt útflutningur til Kína hafi verið meiri en til Japans undanfarin ár er Kína oft milliliðamarkaður. Þangað er hráefni flutt til frekari vinnslu áður en afurðirnar fara á aðra markaði, meðal annars í Japan. Kína er því sjaldnast, líkt og Litáen, endanlegur áfangastaður.

Á þessari öld hefur loðna skilað næstmestu útflutningsverðmæti allra fisktegunda á eftir þorski. Það er þrátt fyrir loðnubrest í fjórgang; árið 2009 var einungis gefinn út lítils háttar rannsóknarkvóti og ekkert var veitt á árunum 2019, 2020 og 2024. Þótt sum ár sé ekkert veitt getur útflutningur engu að síður komið fram í tölum Hagstofunnar, sem skýrist af sölu birgða frá fyrri vertíðum.

Áhrif loðnustofnsins í efnahagslegu tilliti eru þó margfalt meiri en hægt er að sjá í hagtölum einum og sér, enda er loðnan ein helsta fæða annarra mikilvægra fiskistofna. Það er því óumdeilt að þessi smái fiskur er einn mikilvægasti stofninn við Íslandsstrendur. 

Loðna er sér á báti miðað við aðrar fisktegundir. Hlutfallslegt samband á milli magns og verðmæta er ekki til staðar og erfitt er að draga ályktanir um næstu loðnuvertíð út frá þeirri fyrri. Á þessari öld hefur hlutdeild loðnuafurða vegið um 8% af útflutningsverðmæti sjávarafurða í heild. Hún var hæst árið 2002, rúm 16%, en lægst árið 2020, þegar birgðir voru að tæmast, eða um 1%.

Af öllum fisktegundum hefur næstmest verið flutt út af loðnuafurðum, en útflutt magn var mun meira á fyrri hluta tímabilsins en þeim síðari. Eins og myndin sýnir hafa miklar sveiflur einkennt síðari ár, enda hefur loðnubrestur orðið í þrígang, á árunum 2019, 2020 og 2024. Einnig var loðnubrestur árið 2009, þegar einungis var gefinn út lítils háttar rannsóknarkvóti.

Hlutdeild loðnuafurða í útflutningi sjávarafurða alls er talsvert önnur þegar miðað er við magn en verðmæti. Miðað við magn hefur hlutdeild loðnuafurða að jafnaði numið um 16% á þessari öld. Hún var hæst árið 2002, tæp 44%, en lægst árið 2020, rúmt 1%. Árið 2020 var annað árið í röð sem engin loðna var veidd og endurspegla tölurnar því eingöngu sölu birgða.

Á myndinni sést loðnuafli íslenskra og erlendra skipa sem landað var hér á landi frá árinu 2010, ásamt útflutningsverðmæti loðnuafurða. Þar blasir við hversu sveiflukennt heildaraflamark (kvóti) loðnu hefur verið og að ráðstöfun afla hefur því verið mjög mismunandi milli ára. Af þeim sökum er ekki um einfalt hlutfallssamband að ræða milli magns og verðmæta og erfitt að nota eina loðnuvertíð til að spá fyrir um þá næstu. Jafnframt sést að þótt sum ár sé ekkert veitt, samanber árin 2019 og 2020, kemur útflutningur engu að síður fram í tölum. Það skýrist af sölu birgða frá fyrri vertíðum.

Heildaraflamark loðnu gefur sterka vísbendingu um hvernig aflanum verður ráðstafað og þar með um samsetningu loðnuafurða í útflutningi. Fyrirtækin þurfa að vera útsjónarsöm til þess að hámarka verðmæti. Þegar kvóti er lítill er leitast við að veiða loðnuna þegar hún er hrognafull og verðmætust. Hlutdeild loðnuhrogna, sem eru langverðmætasta afurðin, er því almennt meiri eftir því sem kvótinn er minni. Það þýðir að mun meira fæst fyrir hvert kíló af loðnu sem dregið er úr sjó.

Þegar kvótinn er stærri fer hins vegar hlutfallslega stærri hluti aflans í bræðslu, fiskimjöl og lýsi, sem eru verðminni afurðir. Hafa verður í huga að einungis um 21-25% verða eftir til útflutnings af þeim loðnuafla sem fer í bræðslu, þar af um 18% fiskimjöl og 3-7% lýsi. Því meira sem fer í bræðslu, því lægra verður verðmæti að jafnaði fyrir hvert kíló af hráefni.

Óvissa um kvóta gerir skipulag veiða sérstaklega viðkvæmt. Því fyrr sem skýr ráðgjöf liggur fyrir, þeim mun betri forsendur hafa fyrirtækin til að skipuleggja veiðar og hámarka verðmæti. Samsetning aflans þarf að vera í jafnvægi, enda eru markaðir fyrir loðnuhrogn takmarkaðir.

Á myndinni sjást helstu afurðaflokkar loðnu. Þar blasir við að sveiflur milli ára eru einna mestar í útflutningsverðmæti fiskimjöls og lýsis. Það má fyrst og fremst rekja til stærðar loðnukvótans.

Eftir því sem kvótinn er minni fer hlutfallslega meira af honum í veiðar á þeim tíma sem loðnan er hrognafull, frá því í lok febrúar fram í miðjan mars. Því er hlutdeild loðnuhrogna, sem er verðmætasta afurðin, hærri eftir því sem loðnukvótinn er minni. Þessu er öfugt farið þegar kvótinn er stór, þá fer hlutfallslega stærri hluti aflans í bræðslu, það er fiskimjöl og lýsi.

Fyrirtækin þurfa því að sýna mikla útsjónarsemi og skipuleggja veiðar vel til að ná sem mestum verðmætum úr þeim kvóta sem þeim er úthlutað hverju sinni.

Myndin hér að ofan er byggð upp eins og myndin á undan, en útflutningur er mældur í tonnum í stað verðmætis. Sjá má að vægi einstakra afurðaflokka, sér í lagi loðnuhrogna, er nokkuð mismunandi eftir því hvort hlutdeildin er reiknuð eftir verðmæti eða magni. Til að mynda hefur vægi loðnuhrogna í útflutningsverðmæti loðnuafurða að jafnaði verið um 42% á undanförnum árum, en einungis um 12% af útfluttu magni. Það undirstrikar hversu verðmæt hrognin eru í samanburði við aðra afurðaflokka.

Vægi land- og sjófrystrar loðnu hefur samanlagt verið um 24% af útflutningsverðmæti en um 39% af magni. Fiskimjöl og lýsi hefur svo samanlagt vegið um 34% af verðmæti en 46% af magni. Hér ber að hafa í huga að einungis um 21-25% verða eftir til útflutnings af þeim loðnuafla sem fer í bræðslu; 18% fiskimjöl og 3-7% lýsi. Þessum mikilvæga þætti þarf að huga að þegar markmiðið er að hámarka verðmæti úr hverju kílói.

Hvernig loðnuafla er ráðstafað hefur mikil áhrif á viðskiptalönd og geta því verið talsverðar breytingar í þeim efnum frá einu ári til annars. Noregur hefur verið stærsta viðskiptaland Íslendinga með loðnuafurðir á þessari öld. Til Noregs er eingöngu flutt fiskimjöl og lýsi til fóðurframleiðslu, enda eru Norðmenn ein öflugasta fiskeldisþjóð heims. Því meira sem fer í bræðslu, því meira er almennt flutt til Noregs. Sömu afurðir eru ráðandi í útflutningi til Danmerkur og Bretlands, sem einnig eru meðal stærstu viðskiptalanda Íslendinga með loðnuafurðir.

Stærsti markaðurinn fyrir loðnuhrogn er í Asíu. Þar hefur Japan verið fyrirferðamest og er það annað stærsta viðskiptaland Íslendinga með loðnuafurðir á þessari öld. Undanfarin ár hefur þó útflutningur til Kína verið talsvert meiri en til Japans, en hér er ekki allt sem sýnist. Það má rekja til þess að talsvert er um að japanskir framleiðendur kaupi loðnu og flytji hana til Kína til frekari vinnslu til manneldis, sem endar svo á mörkuðum í Japan. Japanski markaðurinn vegur meira eftir því sem meira er flutt út af loðnuhrognum.

Þrátt fyrir að Rússland hafi sett viðskiptabann á matvæli frá Vesturlöndum árið 2015 eru Rússar meðal stærstu viðskiptalanda Íslendinga á þessari öld. Fyrir viðskiptabannið voru mikil viðskipti við Rússland, en Rússar keyptu mest allra af land- og sjófrystri loðnu, auk þess að vera stórir kaupendur að loðnuhrognum. Aðrar þjóðir í Austur-Evrópu hafa jafnframt keypt allnokkuð af loðnuafurðum.

Á myndinni sjást tíu stærstu viðskiptalönd Íslendinga með loðnuafurðir árin 2021 til og með 2025. Þar blasir við hversu ólík samsetning afurðaflokkanna er eftir einstaka löndum. Til að mynda er fiskimjöl og lýsi ráðandi í útflutningi til Noregs, Bretlands og Danmerkur.

Til Kína og Japans eru loðnuhrogn og landfryst heil loðna fyrirferðamest. Kína skipar hér fyrsta sætið meðal stærstu viðskiptalanda tímabilsins, en hér er þó ekki allt sem sýnist. Kína er til að mynda stór innflytjandi hráefnis til frekari vinnslu. Í gegnum tíðina hefur verið talsvert um að japanskir framleiðendur kaupi loðnu og flytji hana til Kína til frekari vinnslu til manneldis, áður en afurðirnar enda á mörkuðum í Japan.

Til Bandaríkjanna fara nánast eingöngu loðnuhrogn en þau eru jafnframt fyrirferðarmikil í útflutningi til Taílands og Belarús, auk þess fer þangað nokkuð af landfrystri heilli loðnu. Til Þýskalands fer einnig talsvert af loðnuhrognum, auk fiskimjöls. Að lokum má nefna Litáen en þangað fer talsvert af land- og sjófrystri loðnu sem og loðnuhrognum. Algengt er þó að þær loðnuafurðir sem fluttar eru til Litáens fari áfram til annarra landa í Austur-Evrópu, svo sem til Úkraínu. Litáen telst því almennt ekki eiginlegur endamarkaður fyrir loðnuafurðir.