Skattspor nær til allra skatta og opinberra gjalda sem myndast vegna verðmætasköpunar sem rekstur fyrirtækja skilar. Þar undir eru allar greiðslur sem fyrirtækin greiða til ríkis, sveitarfélaga og lífeyrissjóða, auk skatta og gjalda sem þau innheimta og standa skil á fyrir hönd yfirvalda, einkum vegna launa starfsmanna. Framlag í lífeyrissjóði er talið með í skattspori í samræmi við hlutverk lífeyriskerfisins í samtryggingarkerfi samfélagsins og til að tryggja samanburðarhæfni milli landa.

Á myndinni sést skattspor fyrirtækja í sjávarútvegi. Þetta eru fyrirtæki í veiðum og vinnslu, en ekki fyrirtæki í sjávarútvegstengdri starfsemi. Á undanförnum árum hefur árlegt skattspor fyrirtækjanna numið tugum milljarða króna. Þrátt fyrir það hefur umræða hér á landi iðulega einskorðast við veiðigjaldið, líkt og það sé eina framlag greinarinnar í opinbera sjóði.

Veiðigjald er sértækur skattur á fiskveiðar og er aðeins einn hluti af stóru skattspori greinarinnar. Meginþorri greiðslna til hins opinbera tengist launum, hagnaði og umfangi starfseminnar. Þegar vel gengur í rekstri fyrirtækja og afkoma er góð skilar það sér í hærri tekjum til ríkissjóðs. Þegar laun hækka hefur það ekki einungis jákvæð áhrif á hag launafólks heldur einnig ríkissjóð, sveitarfélög og lífeyrissjóði í gegnum launatengd gjöld. Skattspor greinarinnar vex því í takt við árangur hennar.

Skattspor sjávarútvegs er því fyrst og fremst afleiðing verðmætasköpunar og árangurs, en ekki einhliða breytinga á skattstofnum. Skatttekjur verða ekki til nema verðmæti séu sköpuð. Ábati samfélagsins af sjávarauðlindinni er því mestur þegar lagagrundvöllur sjávarútvegs er stöðugur og fyrirsjáanlegur og skattheimtu stillt í hóf. Slíkt rekstrarumhverfi styður við fjárfestingar og aukna verðmætasköpun og skapar jarðveg fyrir heilbrigða atvinnugrein sem íslenskt samfélag fær miklar tekjur af og eflir atvinnu og byggð í landinu, án stuðnings ríkisins.

Veiðigjald er auðlindaskattur sem lagður er á eigendur íslenskra fiskskipa sem stunda veiðar á nytjastofnum sjávar. Gjaldið er lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórnun, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í afkomu veiða á nytjastofnum sjávar. Á myndinni sést áætlaður kostnaður ríkisins sem veiðigjaldi er ætlað að mæta samkvæmt lögum, ásamt öðrum kostnaðarliðum sem geta að hluta tengst þeirri skilgreiningu. Áætlanir byggjast á fylgiritum fjárlaga og eru því fremur nálgun en tæmandi sundurliðun.

Í umræðunni gætir oft misskilnings um þann kostnað sem veiðigjaldinu er ætlað að mæta. Lög um veiðigjald kveða skýrt á um að veiðigjald sé ekki almennur sjóður til að fjármagna allan kostnað ríkisins sem viðkemur sjávarútvegi. Í því samhengi ber að hafa í huga að ríkissjóður ber kostnað af hverri einustu atvinnugrein sem hér starfar, en fær á móti tekjur í formi ýmissa skatta og opinberra gjalda sem af verðmætasköpun atvinnugreinanna hlýst.

Fjárhæð veiðigjalds sveiflast eðlilega milli ára, en hún hefur verið umfram þennan áætlaða kostnað öll árin, að árinu 2020 undanskildu. Til viðbótar er í skýringum við markmiðsákvæði núgildandi laga um veiðigjald áréttað að veiðigjaldi sé einnig ætlað að tryggja þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í þeirri afkomu sem verður til við veiðar á nytjastofnum sjávar. Það er í samræmi við skrif og áherslur auðlindanefndarinnar og til áréttingar um að aðrir atvinnuvegir og borgarar landsins njóti margvíslegs óbeins ágóða af öflugum sjávarútvegi á Íslandi. Hér er því lögð áhersla á áhrif sjávarútvegs á íslenskt samfélag fremur en eingöngu á fjárhæð veiðigjaldsins, enda er það sá þáttur sem skiptir sköpum fyrir þjóðina. 

Veiðigjaldið er í reynd skattur vegna nýtingar á auðlind og nemur 33% af afkomu fiskveiða. Gjaldið er lagt á þær tegundir sem stjórnað er með aflamarki (kvóta), en ekki á tegundir sem veiðast í óverulegu magni. Alls bera um tuttugu fisktegundir veiðigjald ár hvert og er gjaldið reiknað sérstaklega fyrir hverja þeirra, enda er afkoma af veiðum mjög mismunandi eftir tegundum. Ef afkoma af veiðum tiltekinnar tegundar er neikvæð ber hún ekkert veiðigjald á komandi ári.

Ríkisskattstjóri reiknar út veiðigjald að hausti þar sem stuðst er við gögn frá árinu á undan. Niðurstaðan er borin undir ráðherra sjávarútvegsmála, sem auglýsir veiðigjald fyrir hverja fisktegund í Stjórnartíðindum í lok árs. Veiðigjald ársins 2025 var þannig auglýst í árslok 2024 og miðast við afkomu ársins 2023.

Á myndinni sést að sjávarútvegsfyrirtæki greiddu 28,68 krónur í veiðigjald af hverju óslægðu kílói af þorski sem landað var árið 2025. Það samsvarar 33% af afkomu þorskveiða á árinu 2023, sem nam 86,9 krónum á hvert óslægt kíló. Að sama skapi greiddu fyrirtækin 13,65 krónur í veiðigjald af hverju óslægðu kílói af ufsa sem landað var árið 2025, sem er 33% af afkomu ufsaveiða á árinu 2023, eða 41,4 krónur á hvert óslægt kíló.

Útreikningarnir byggjast á aflaverðmæti samkvæmt gildandi reglum íslenska fiskveiðistjórnunarkerfisins og endurspegla þannig raunverulegar tekjur af veiðum. Við mat á afkomu uppsjávartegunda við útreikning á veiðigjaldi var aflaverðmæti þó hækkað um 10%, í samræmi við lög á þessu tímabili. Breytingar sem samþykktar voru á veiðigjaldi með nýjum lögum og tóku gildi í ársbyrjun 2026 eru ekki teknar með í þessari umfjöllun.

Á myndinni sést sundurliðun á fjárhæð veiðigjalds eftir tegundahópum. Þar eru þorskur, ýsa og loðna sérstaklega tilgreind og undir flokknum „aðrar tegundir“ eru rækja, humar, hvalir og ýmis sjávargróður. Auk þess má sjá heildarfjárhæð afsláttarins sem löggjafinn veitir af veiðigjaldi, en hann leiðir eðlilega til minni tekna ríkissjóðs. 

Af einstökum fisktegundum munar ávallt mest um veiðigjald af þorski, sem hefur vegið um og yfir helming af heildarfjárhæð gjaldsins á undanförnum árum. Veiðar á ýsu hafa skilað næsthæstu fjárhæðinni þegar litið er á tímabilið í heild, þótt hún hafi á stöku árum verið sú þriðja hæsta. Fjárhæð veiðigjalds af loðnu var önnur hæst af öllum tegundum árið 2023 og af síld á árinu 2025. Fjárhæð veiðigjalds af hverri fisktegund er eðlilega mishá milli ára, enda ræðst hún af afkomu veiða og því magni sem landað er af viðkomandi tegund, sem hvort tveggja getur sveiflast töluvert.  

Ekki eru allir sem átta sig á því að heildarfjárhæð veiðigjalds er afleidd stærð; hún ræðst af þeirri krónutölu sem greiða þarf fyrir hvert kíló í veiðigjald og hversu miklu landað er af hverri tegund. Að áætla veiðigjald án þess að taka magn með í reikninginn er eins og að meta tekjur útgerðar án þess að taka tillit til afla, sem skiptir náttúrulega sköpum. 

Á myndinni má sjá óslægðan þorskafla á tímabilinu 2019 til 2025 og veiðigjald sem greiða bar af hverju kílói sem landað var af þorski. Sjá má að afkoma af þorskveiðum batnaði jafnt og þétt frá árinu 2020, sem endurspeglast í hærri krónutölu sem greiða þurfti í veiðigjald. Á móti hefur þorskaflinn minnkað töluvert, sem eðlilega leiðir til minni tekna fyrir ríkissjóð af þorskveiðum. 

Á árinu 2025 var heildarfjárhæð veiðigjalds af þorskveiðum rúmlega 6 milljarðar króna, sem er margfeldi af 28,68 krónum í veiðigjald og þorskafla sem var um 210 þúsund tonn. Hefði þorskaflinn hins vegar verið 264 þúsund tonn, líkt og hann var á árinu 2020, þá hefði heildarfjárhæð veiðigjalds af þorskveiðum verið um 7,6 milljarðar króna. 

Af þessu má vera ljóst að tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldi, af þorski eða öðrum tegundum, ráðast ekki einungis af þeirri fjárhæð sem greiða þarf fyrir hvert kíló. Magnið sem veitt er hefur eðli máls samkvæmt úrslitaáhrif á tekjurnar sem ríkissjóður fær af veiðigjaldi ár hvert.

Loðna er sér á báti meðal nytjastofna. Aflinn sveiflast mikið milli ára og frá árinu 2019 hefur loðnubrestur orðið í þrígang. Þetta hefur áhrif á fjárhæð veiðigjalds af loðnuveiðum og ekki eingöngu þau ár sem loðnubrestur verður.

Á myndinni sést loðnuafli á tímabilinu 2019 til 2025 og veiðigjald sem greiða bar af hverju kílói sem landað var. Tekjur ríkissjóðs af veiðigjaldi af loðnu eru margfeldi þessara tveggja stærða. Þar sést glögglega ástæða þess að ríkissjóður fékk engar tekjur af veiðigjaldi af loðnu á árunum 2019 til og með 2022.

Loðnubrestur var á árunum 2019 og 2020, sem hafði ekki aðeins áhrif á fjárhæð veiðigjalds af loðnu þau ár, heldur einnig árin 2021 og 2022. Ástæðan er sú að veiðigjald er ákvarðað á grundvelli afkomu veiða tveimur árum áður.

Þegar loðnubrestur verður er engin afkoma af veiðunum og þar með ekkert veiðigjald, enda nemur það 33% af afkomu.

Á árinu 2023 fékk ríkissjóður umtalsverðar tekjur af veiðigjaldi af loðnu, eða um 1,8 milljarða króna. Árið 2024 var veiðigjald á loðnu 3,91 króna á hvert kíló, en þá varð loðnubrestur á ný. Árið 2025 var einungis gefinn út örkvóti og loðnuaflinn nam rétt um 5,5 þúsund tonnum.

 Heildartekjur ríkissjóðs af veiðigjaldi af loðnu það ár námu því aðeins um 40 milljónum króna, þrátt fyrir að veiðigjald á hvert kíló (7,29 krónur) hefði verið það hæsta á loðnu frá upphafi.

Af ofangreindu má vera ljóst að mikill breytileiki er í fjárhæð veiðigjalds af loðnu, sem er fyrst og fremst afleiðing mikilla sveiflna í loðnuafla. Sveiflurnar hafa vissulega áhrif á tekjur ríkissjóðs af loðnu, en þær eru afar léttvægar í samanburði við það fjárhagslega högg sem uppsjávarfyrirtæki, sjómenn, fiskvinnslufólk og sveitarfélög verða fyrir vegna loðnubrests. Loðnubrestur er því ekki fyrst og fremst „tekjutap ríkissjóðs“ af veiðigjaldi, heldur efnahagslegt högg á raunhagkerfið, þar sem ríkissjóður er aðeins einn hlekkur í keðjunni.

Á undanförnum árum hafa 900–1.000 aðilar greitt veiðigjald ár hvert. Fjöldinn endurspeglar fjölbreyttan sjávarútveg, með stórum, meðalstórum og litlum útgerðum, auk strandveiða. Strandveiðisjómenn eru langfjölmennastir og skýra að stórum hluta fjölgun greiðenda á árinu 2025.

Hversu háa fjárhæð hver aðili greiðir í veiðigjald ræðst af því hversu miklum afla viðkomandi landar, samsetningu aflans og veiðigjaldi hvers nytjastofns. Það ræðst svo aftur að miklu leyti af því hverjar aflaheimildir fyrirtækjanna eru.

Þrátt fyrir að greiðendur séu margir greiðir mikill meirihluti þeirra aðeins lítið hlutfall af heildarfjárhæð veiðigjaldsins. Á undanförnum árum hafa 5 stærstu fyrirtækin greitt rúmlega þriðjung heildarinnar, 10 stærstu rúmlega helming og 20 stærstu yfir 70%. Á sama tíma hafa um 90% aðila greitt samanlagt rétt rúmlega 3% af heildarfjárhæð veiðigjaldsins.

Þetta sýnir að veiðigjaldið dreifist á marga greiðendur en heildarfjárhæðin ræðst þó að stærstum hluta af fáum stórum fyrirtækjum.

Við álagningu veiðigjalds var frítekjumark sem fól í sér 40% afslátt af álagningu ákveðinnar grunnfjárhæðar, sem tók breytingum í takti við vísitölu neysluverðs. Á árinu 2019 nam þessi grunnfjárhæð 6.464.004 krónum en var komin upp í 8.843.939 krónur á árinu 2025, samhliða hækkun vísitölu neysluverðs. Þetta þýddi að hver gjaldskyldur aðili fékk 40% afslátt af fyrstu 8.843.939 krónunum sem viðkomandi hefði átt að greiða í veiðigjald á árinu 2025. 

Allir gjaldskyldir aðilar fengu þennan afslátt, en áhrifin voru hlutfallslega minnst á þá sem borguðu mest. Frítekjumarkið kom sér einkum vel fyrir þá sem stunduðu strandveiðar og minni útgerðir, þar sem veiðigjald þeirra var í mörgum tilvikum lægra en viðmiðunarfjárhæðin. Í þeim tilvikum enduðu viðkomandi aðilar með fullan 40% afslátt af allri álagningunni. Á árinu 2025 greiddu samtals 997 aðilar veiðigjald og þar af fengu 899 fullan 40% afslátt. Það jafngildir 90% gjaldskyldra aðila. Sama var uppi á teningnum árin á undan. 

Hlutfallslegur afsláttur minnkaði eðlilega eftir því sem greiðslur hækkuðu. Á árinu 2025 hafði afslátturinn þau áhrif að tíu stærstu fyrirtækin greiddu 0,3% til 0,8% minna en ella í veiðigjald. Hjá næstu tíu fyrirtækjunum nam hlutfallið 1,0% til 2,1%. Þetta þýddi jafnframt að eftir því sem fyrirtækin voru stærri, þeim mun hærra veiðigjald greiddu þau á hvert kíló af fiski upp úr sjó en smærri aðilar. 

Hér er miðað við fyrirkomulag frítekjumarks og afsláttar sem gilti fram til ársloka 2025. Breytingar sem samþykktar voru með nýjum lögum um veiðigjald og tóku gildi í ársbyrjun 2026 eru ekki teknar með í þessari umfjöllun.