Á undanförnum árum hafa 7 til 8 þúsund manns starfað í fiskveiðum og -vinnslu á Íslandi. Talsvert fleiri starfa við vinnslu, en í báðum tilvikum hefur starfsmönnum fækkað nokkuð undanfarinn áratug. Ástæðurnar eru nokkrar. Nefna má samþjöppun, hagræðingu og stærri og öflugri skip. Langstærsta ástæðan er þó mikil tæknivæðing sem hefur aukið framleiðni og þar með dregið úr þörf á vinnuafli. Þessi þróun er óhjákvæmileg til að tryggja samkeppnishæfni íslensks sjávarútvegs á alþjóðlegum markaði, þar sem 98% af íslensku sjávarfangi eru seld. Tæknivæðing hefur jafnframt stuðlað að því að stærsti hluti framleiðslunnar og verðmætasköpun í sjávarútvegi helst hér á landi og þar með störf. 

Samhliða fækkun starfa í sjávarútvegi, vegna tæknivæðingar, fjölgar störfum þar sem krafist er sérhæfingar. Samtímis hefur fjöldi nýrra afleiddra starfa sem tengjast sjávarútvegi orðið til, einkum fyrir sérmenntað fólk í nýsköpunar- og tæknifyrirtækjum. Einn helsti vaxtarsproti í íslenskum sjávarútvegi er einmitt í þessum greinum. Því eru störf tengd sjávarútvegi mun fleiri en tölur á myndinni gefa til kynna.

Sjávarútvegur gegnir mikilvægu hlutverki á íslenskum vinnumarkaði. Rúmlega 3-4% launafólks á Íslandi hafa starfað við veiðar og vinnslu á undanförnum árum. Mikilvægi sjávarútvegs fyrir íslenskan vinnumarkað er þó öllu meira en þessar tölur á myndinni bera með sér. Ástæðan er sú að sjávarútvegur er grunnatvinnuvegur og einn af hornsteinum íslensks efnahagslífs. Það þýðir að hann hefur mun meiri efnahagslega þýðingu en beint umfang hans gefur til kynna. Fjöldi fyrirtækja treystir á starfsemi sjávarútvegsfyrirtækja með beinum og óbeinum hætti, þar á meðal fyrirtæki í hefðbundnum hliðargreinum sjávarútvegs og nýsköpunarfyrirtæki sem byggja starfsemi sína á nýtingu sjávarafurða með óhefðbundnum hætti. Þá hafa hátæknifyrirtæki, í samstarfi við sjávarútvegsfyrirtæki, náð miklum árangri. 

Minna vægi sjávarútvegs í hefðbundnum skilningi á vinnumarkaði skýrist ekki eingöngu af fækkun starfsmanna heldur einnig af auknum umsvifum annarra atvinnugreina sem ekki byggjast á sjálfbærri nýtingu auðlinda.

Á undanförnum árum hafa fiskveiðar og -vinnsla staðið undir um 5-6% af heildaratvinnutekjum einstaklinga á landinu öllu. Það er nokkuð meira en vægi greinarinnar í fjölda starfandi, sem bendir til mikillar framleiðni og verðmætasköpunar á hvern starfandi. Hlutdeild í atvinnutekjum er þó talsvert minni en á árum áður, sem endurspeglar helst aukin umsvif annarra atvinnugreina sem ekki lúta sömu takmörkunum og sjávarútvegur vegna sjálfbærrar nýtingar á náttúruauðlind. 

Mikilvægi sjávarútvegs blasir við í þessum tölum, en þær ná þó ekki að fanga að fullu áhrif greinarinnar á atvinnutekjur hér á landi. Sjávarútvegur er einn helsti grunnatvinnuvegur þjóðarinnar og hefur þar með mun meiri efnahagslega þýðingu en beint framlag hans gefur til kynna. Vegna sjávarútvegs verður umtalsverð verðmætasköpun í öðrum fyrirtækjum, bæði í hefðbundnum hliðargreinum sjávarútvegs og í nýsköpunar- og hátæknifyrirtækjum sem hafa náð miklum árangri, meðal annars í samstarfi við greinina. 

Á myndinni sést atvinnutekjur í fiskveiðum og -vinnslu ásamt útflutningsverðmæti sjávarafurða á föstu verðlagi ársins 2025. Þróun heildaratvinnutekna í veiðum og vinnslu er keimlík þróun útflutningsverðmætis sjávarafurða, sem endurspeglar tengsl launa og verðmætasköpunar í greininni.

Atvinnutekjur í þessum tveimur starfsgeirum ráðast þó af nokkuð ólíkum þáttum. Launakerfi sjómanna byggist á hlutaskiptum aflaverðmætis milli sjómanna og útgerða og haldast laun þeirra þar með í hendur við tekjur sjávarútvegsfyrirtækja. Þau ráðast meðal annars af aflaheimildum, nýtingu hráefnis, þróun afurðaverðs á erlendum mörkuðum og gengi krónunnar. Atvinnutekjur í fiskvinnslu grundvallast hins vegar á kjarasamningum á almennum vinnumarkaði.

Þegar á heildina er litið sést að þrátt fyrir fækkun starfsfólks í sjávarútvegi hefur það ekki haft áhrif á heildaratvinnutekjur í veiðum og vinnslu. Þetta bendir til þess að launagreiðslur á hvern starfsmann hafi hækkað umtalsvert á tímabilinu, sem að stórum hluta má rekja til aukinnar framleiðni í greininni.

Á myndinni sjást staðgreiðsluskyldar launagreiðslur á mann í fiskvinnslu samanborið við meðaltal allra atvinnugreina, á föstu verðlagi ársins 2025. Í upphafi tímabilsins voru launagreiðslur í fiskvinnslu um 80% af meðaltalinu, en á undanförnum árum hafa þær verið á svipuðu róli. Við samanburðinn ber að hafa í huga að ekki er tekið tillit til vinnustunda, starfshlutfalls, menntunarstigs eða annarra þátta sem hafa áhrif á laun.

Þrátt fyrir það endurspeglar þróunin mikla framleiðniaukningu í fiskvinnslu sem er tilkomin vegna verulegrar fjárfestingar fyrirtækja í hátæknivinnslum. Sú fjárfesting hefur styrkt samkeppnishæfni innlendra fiskvinnslna og samhliða því hefur sérhæfðum störfum fjölgað og eru nú hlutfallslega fleiri en áður.

Staðgreiðsluskyldar launagreiðslur á mann í fiskvinnslu voru að jafnaði um 44% hærri árið 2025 en árið 2008 á föstu verðlagi, á sama tíma og meðaltal allra atvinnugreina hækkaði um 14%.

Á myndinni sést atvinnutekjur á mann í fiskveiðum, samanborið við meðaltal allra atvinnugreina á föstu verðlagi ársins 2025. Við samanburðinn ber að hafa í huga að ekki er tekið tillit til vinnustunda, starfshlutfalls, menntunarstigs eða annarra þátta sem hafa áhrif á laun.

Laun sjómanna eru frábrugðin launum hefðbundins launafólks. Laun þeirra ákvarðast í svokölluðu hlutaskiptakerfi, þar sem áhöfn skips skiptir með sér tilteknu hlutfalli af aflaverðmæti. Það gerir laun sjómanna nátengd tekjum sjávarútvegsfyrirtækja, sem meðal annars ráðast af aflaheimildum, nýtingu hráefnis, þróun afurðaverðs á erlendum mörkuðum og gengi íslensku krónunnar.

Á myndinni sést að atvinnutekjur í fiskveiðum hafa að jafnaði verið mun hærri en í atvinnugreinum alls á þessu tímabili, oft rúmlega tvöfaldar. Munurinn hefur almennt verið meiri á tímabilum þegar gengi krónunnar hefur verið veikara. Séu allar atvinnugreinar bornar saman á þennan kvarða, kemur í ljós að atvinnutekjur í fiskveiðum hafa verið hæstar á hverju einasta ári á ofangreindu tímabili, sem endurspeglar bæði sérstöðu launakerfisins og mikla verðmætasköpun í greininni.

Um 64% landsmanna búa á höfuðborgarsvæðinu og 36% á landsbyggðinni. Meginþorri atvinnutekna einstaklinga fellur því til á höfuðborgarsvæðinu, enda eru tekjur skráðar eftir lögheimili en ekki staðsetningu launagreiðanda. Dreifingin er þó afar mismunandi eftir atvinnugreinum. 

Á myndinni sést hversu hátt hlutfall atvinnutekna í sjávarútvegi annars vegar og í öllum öðrum atvinnugreinum hins vegar fellur til einstaklinga á landsbyggðinni. Hlutfallið hefur verið um 80% í sjávarútvegi en innan við þriðjungur í öðrum atvinnugreinum. Í þessum efnum er aðeins landbúnaður með hærra hlutfall en sjávarútvegur og fiskeldi er á svipuðu róli. Hlutfallið hefur verið aðeins hærra í fiskvinnslu en veiðum, eða um 82% á móti 77%. Munurinn skýrist meðal annars af því að sjómenn eru síður bundnir við að búa í nálægð við þann stað sem gert er út frá. 

Af þessu má vera ljóst að þrátt fyrir að sjávarútvegur sé vissulega einn mikilvægasti grunnatvinnuvegur þjóðarbúsins þá hafa sveiflur í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja mun meiri áhrif á íbúa landsbyggðarinnar en íbúa höfuðborgarsvæðisins. 

Á myndinni sést vægi atvinnutekna í sjávarútvegi af heildaratvinnutekjum á landsbyggðinni annars vegar og höfuðborgarsvæðinu hins vegar. Ljóst er að sjávarútvegur vegur mun þyngra í tekjusamsetningu landsbyggðarinnar en á höfuðborgarsvæðinu. Af þeim sökum eru sveiflukennd rekstrarskilyrði sjávarútvegs mun áþreifanlegri fyrir íbúa landsbyggðarinnar.

Atvinnutekjur í sjávarútvegi, einkum fiskveiðum, ráðast að stórum hluta af aflaheimildum, gengi krónunnar og afurðaverði á erlendum mörkuðum. Þessir þættir eru sveiflukenndir og endurspeglast í breytilegu vægi sjávarútvegs í heildaratvinnutekjum frá ári til árs. Á myndinni má jafnframt sjá að vægi greinarinnar hefur farið minnkandi frá upphafi tímabilsins sem kemur einkum til vegna aukinna umsvifa annarra atvinnugreina sem lúta ekki sömu takmörkunum um sjálfbæra nýtingu á náttúruauðlindum. Undantekningu frá þessu má sjá á árunum í kringum COVID-19 faraldurinn, enda stóð greinin af sér áfallið mun betur en margar aðrar atvinnugreinar.

Minna vægi sjávarútvegs felur því ekki í sér minnkandi verðmætasköpun eða atvinnutekjur í greininni, heldur endurspeglar það fjölbreyttara atvinnulíf víða um land. Jafnframt ber að hafa í huga að hér er einungis um vægi sjávarútvegs í hefðbundnum skilningi að ræða, það er fiskveiða og -vinnslu. Áhrif greinarinnar á einstök svæði eru umtalsvert meiri, enda er fjöldi fyrirtækja í iðnaði, þjónustu, tækni og nýsköpun háð starfsemi sjávarútvegs með beinum eða óbeinum hætti.

Á myndinni sést hvernig atvinnutekjur í sjávarútvegi, það er fiskveiðum og -vinnslu, dreifast um landið. Tekjurnar fylgja lögheimili einstaklinga en ekki staðsetningu launagreiðanda. Dreifingin hefur verið tiltölulega stöðug á tímabilinu, þótt vissar breytingar eigi sér stað milli ára.

Landfræðileg dreifing atvinnutekna í sjávarútvegi ræðst af fjölmörgum þáttum. Uppsjávariðnaðurinn er að stórum hluta á Austurlandi, Hornafirði og í Vestmannaeyjum, þar sem nálægð við fiskimið skiptir meira máli en nálægð við markaði. Aflabrögð og afurðaverð uppsjávartegunda eru mun sveiflukenndari en í botnfiski, sem endurspeglast í meiri breytileika atvinnutekna á þessum svæðum.

Áherslubreytingar í sjávarútvegi sem eru drifnar áfram af því að hámarka verðmæti úr takmörkuðum afla geta einnig breytt landfræðilegri dreifingu greinarinnar. Aukin ferskfiskvinnsla hefur leitt til þess að nálægð við markaði og neytendur skiptir sífellt meira máli. Þar skipta samgöngur og flutningsleiðir sköpum og það hefur gert Suðvesturhornið að ákjósanlegum stað fyrir botnfiskvinnslu.

Stærsti hluti atvinnutekna í sjávarútvegi er á höfuðborgarsvæðinu, þar sem flestir búa, en þar spilar jafnframt inn í að sjómenn eru ekki bundnir við að búa nálægt útgerðarstað. Minnsti hlutinn er á Norðurlandi vestra, sem er annar fámennasti landshlutinn. 

Af þessu má sjá að sjávarútvegur er dreifður víða um land þrátt fyrir þá samþjöppun sem þar hefur orðið. Í raun er engin atvinnugrein með jafnari dreifingu atvinnutekna um landið en sjávarútvegur. Öflug sjávarútvegsfyrirtæki eru starfandi í öllum landshlutum og greinin er því hornsteinn atvinnu- og mannlífs á fjölmörgum landsvæðum.

Á myndinni sést vægi atvinnutekna í sjávarútvegi af heildaratvinnutekjum innan hvers landshluta, miðað við fiskveiðar og -vinnslu. Þar kemur skýrt fram að vægi sjávarútvegs er afar mismunandi milli landshluta en hversu mikið hann vegur fer eftir heildaratvinnutekjum íbúa á svæðunum.

Sjávarútvegur vegur þyngst á Vestfjörðum og næstmest á Austurlandi en minnst á höfuðborgarsvæðinu. Hér ber að hafa í huga að einungis er átt við vægi sjávarútvegs í hefðbundnum skilningi, það er fiskveiðum og -vinnslu. Fjöldi fyrirtækja í iðnaði, þjónustu, tækni og nýsköpun eru háð starfsemi sjávarútvegs með beinum eða óbeinum hætti. Því er raunverulegt efnahagslegt umfang greinarinnar á einstaka svæðum öllu meira en tölurnar á myndinni gefa til kynna.

 Á myndinni sést jafnframt að vægi greinarinnar hefur farið minnkandi frá upphafi tímabilsins í öllum landshlutum. Það kemur einkum til vegna aukinna umsvifa annarra atvinnugreina sem lúta ekki sömu takmörkunum um sjálfbæra nýtingu á náttúruauðlindum. Minna vægi sjávarútvegs felur því ekki í sér minnkandi verðmætasköpun eða atvinnutekjur í greininni, heldur endurspeglar það fjölbreyttara atvinnulíf víða um land. Sú þróun er afar jákvæð enda treystir hún betur grunnstoðir einstakra svæða til langtímahagsældar. Einhæft atvinnulíf getur verið brothætt fyrir margar byggðir.

Af þessu má vera ljóst að þrátt fyrir að sjávarútvegur sé vissulega einn mikilvægasti grunnatvinnuvegur þjóðarbúsins eru áhrif hans á samfélög hinna dreifðari byggða bæði meiri og áþreifanlegri en á þéttbýlli svæðum á suðvesturhorni landsins.